Peregrynacja to wędrówka kopii obrazu Matki Bożej Częstochowskiej po polskich parafiach. Rozpoczęła się 29 sierpnia 1957 roku i trwa do dziś, w trzech etapach przedzielonych przerwami. W jednej parafii obraz zostaje zwykle dobę, a do tej samej wspólnoty wraca dopiero po wielu latach.
Peregrynacja to cały, wieloletni proces: obraz przemierza kolejne diecezje w Polsce, przechodząc z parafii do parafii.
Nawiedzenie to jedno konkretne wydarzenie wewnątrz tego procesu: pobyt obrazu w jednej wspólnocie, czyli powitanie, msza, czuwanie i pożegnanie.
Peregrynacja jest więc drogą, a nawiedzenie postojem na tej drodze. W polskiej praktyce kościelnej całe przedsięwzięcie od 1957 roku nazywa się zresztą po prostu „Nawiedzeniem”, z wielkiej litery, jako nazwą własną tego, co dzieje się w Polsce od blisko siedemdziesięciu lat.
W opisach peregrynacji spotkasz zamiennie określenia „Matka Boża Częstochowska” i „Matka Boża Jasnogórska”. To ten sam wizerunek, a skąd wzięły się dwie nazwy, wyjaśniamy w historii obrazu.
Godzina po godzinie taki jeden postój wygląda tak, jak w opisie doby nawiedzenia w parafii. Osobnym zwyczajem, obok nawiedzenia w kościele, jest nawiedzenie obrazu w domu.
Punktem wyjścia jest 26 sierpnia 1956 roku i Jasnogórskie Śluby Narodu Polskiego, czyli odnowienie ślubów lwowskich Jana Kazimierza w ich 300-lecie. Tekst napisał internowany wówczas prymas Stefan Wyszyński, a odczytał go na Jasnej Górze biskup Michał Klepacz. Śluby otwierały Wielką Nowennę, dziewięcioletnie przygotowanie do Milenium Chrztu Polski.
Sama idea wędrującego obrazu zrodziła się podczas internowania prymasa w Komańczy w 1956 roku. Formalną decyzję podjął Episkopat: 11 kwietnia 1957 roku, na 45. Konferencji Plenarnej, uchwalono wprowadzenie Nawiedzenia.
2 maja 1957 gotową kopię przekazano prymasowi. 14 maja 1957 poświęcił ją w Watykanie papież Pius XII. Warto te dwie rzeczy rozdzielić, bo w potocznym obiegu poświęcenie przypisuje się Wyszyńskiemu: prymas kopię zamówił i przywiózł do Polski, ale poświęcił ją papież. 26 sierpnia 1957 na Jasnej Górze kopia dotknęła oryginału. Trzy dni później, 29 sierpnia 1957, ruszyła w Polskę. Pierwsza była archikatedra św. Jana Chrzciciela w Warszawie.
Oryginał od stuleci pozostaje na jasnogórskim wzgórzu i opuszczał je tylko w sytuacjach wyjątkowych, jak renowacja w Krakowie w latach 1430–1434 czy wywiezienie na Śląsk w czasie potopu. To osobna, długa opowieść: dzieje samego wizerunku na Jasnej Górze.
Po Polsce wędruje więc wierna kopia, namalowana w 1957 roku przez Leonarda Torwirta, konserwatora z toruńskiego uniwersytetu. Przed wyruszeniem dotknięto nią oryginału na Jasnej Górze i dlatego bywa nazywana „poniekąd relikwią”. To gest, który świadomie połączył kopię z pierwowzorem.
O technice, materiale, kolejnych renowacjach i opiece rodziny Torwirtów piszemy w tekście o historii kopii obrazu i jej autorze.
Pierwszy przejazd przez Polskę trwał 23 lata.
Obraz szedł od Warszawy przez wschód i północ kraju aż na Śląsk. Do Niedzieli Palmowej 3 kwietnia 1966 roku przeszedł dziesięć diecezji: warszawską, siedlecką, łomżyńską, białostocką, warmińską, gdańską, chełmińską, gorzowską, wrocławską i opolską.
14 kwietnia 1966 roku w Gnieźnie rozpoczął się „szlak milenijny”, czyli trasa przez 25 miast biskupich w Roku Milenium Chrztu Polski.
Peregrynacja zakończyła się 12 października 1980 roku: obraz odprowadzono do katedry częstochowskiej, a stamtąd procesyjnie na Jasną Górę. W sumie odwiedził ponad 8 tysięcy kościołów i kaplic.
W tych dwudziestu trzech latach mieści się sześć lat, przez które obraz nie mógł jechać.
Jesienią 1966 roku władze PRL zatrzymały transport i obraz trafił pod nadzór na Jasną Górę. Peregrynacja się nie zatrzymała: przez blisko sześć lat po parafiach wędrowała sama pusta rama z zapaloną świecą i Ewangeliarzem, witana dokładnie tak samo jak obraz. Obraz wrócił na szlak w czerwcu 1972 roku. Kulisy tych sześciu lat, miejsce zatrzymania i ludzi, którzy przy obrazie byli, opisujemy w historii kopii obrazu.
Po pięcioletniej przerwie obraz wyruszył ponownie. Proklamacja odbyła się na Jasnej Górze 3 maja 1985 roku, a nawiedzenie rozpoczęło się 5 maja 1985 roku w diecezji drohiczyńskiej.
Drugi przejazd przez Polskę trwał czterdzieści lat i zakończył się 2 maja 2025 roku. Ostatnia była archidiecezja częstochowska, a finał wyglądał tak samo jak w 1980: dziękczynna pielgrzymka z katedry częstochowskiej na szczyt jasnogórski.
26 sierpnia 2025, w uroczystość Najświętszej Maryi Panny Częstochowskiej, na Jasnej Górze zainaugurowano trzecią peregrynację pod hasłem „W nadziei z Maryją”. Tu historia się urywa, bo dopiero się dzieje.
Trasa tej wędrówki odsłania się stopniowo: diecezje ogłaszają swoje terminy wtedy, gdy zbliża się ich kolej. Na bieżąco prowadzimy aktualny terminarz i trasę obrazu.
Obrazem opiekują się paulini, kustosze jasnogórskiego wizerunku. To oni przekazują go kolejnym diecezjom na wałach jasnogórskich i oni obsługują transport między parafiami.
Współcześnie obraz podróżuje w samochodzie-kaplicy z wysuwaną platformą; jak ten pojazd jest zbudowany i ile waży sam obraz w oprawie peregrynacyjnej, opisujemy w historii kopii obrazu.
Samochód-kaplica przywozi obraz po południu, około godziny 16.00, a następnego dnia, też po południu, rusza z nim do kolejnej parafii.
Stałego cyklu nie ma. Pierwsza wędrówka przez Polskę zajęła dwadzieścia trzy lata, druga — czterdzieści. Trzecia ruszyła w 2025 roku, a jedna diecezja gości obraz od kilku miesięcy do roku z okładem.
W praktyce oznacza to, że do tej samej parafii obraz wraca po kilkudziesięciu latach. Zdarza się, że diecezja zapowiada nadchodzące nawiedzenie jako pierwsze „od 25 lat”. Ktoś, kto witał obraz jako dziecko, wita go po raz drugi jako dziadek; ktoś inny przeżyje nawiedzenie tylko raz w życiu. Stąd skala przygotowań w parafiach: dla wielu wspólnot to wydarzenie pokoleniowe.
Od 1957 roku. Inauguracja odbyła się 26 sierpnia 1957 na Jasnej Górze, a pierwsza parafia, archikatedra warszawska, przyjęła obraz 29 sierpnia 1957.
Nie. Wędruje kopia namalowana w 1957 roku przez Leonarda Torwirta, poświęcona przez Piusa XII i dotknięta do oryginału przed wyruszeniem. Oryginał pozostaje na Jasnej Górze.
Bo w 1966 roku władze PRL zatrzymały obraz i przetrzymywały go na Jasnej Górze do 1972 roku. Peregrynacji nie przerwano. Po parafiach wędrowała sama rama ze świecą i Ewangeliarzem.
To archiwum fotograficzne peregrynacji, budowane od 1970 roku: klisze z powitań, procesji, mszy polowych i pustych ram. Zdjęcia są kolejno skanowane i publikowane.
