Geneza peregrynacji: Narodziny idei w cieniu uwięzienia
Historia kopii Cudownego Obrazu Matki Bożej Jasnogórskiej, znanej jako Obraz Nawiedzenia, nierozerwalnie łączy się z powojenną historią Polski i z postacią kardynała Stefana Wyszyńskiego – Prymasa Tysiąclecia.
Kardynał Wyszyński i jasnogórskie śluby (1956)
Idea wędrującej Ikony narodziła się w kontekście uwięzienia Prymasa. Z Komańczy, gdzie przebywał w odosobnieniu, Wyszyński przesłał tekst Jasnogórskich Ślubów Narodu, które zostały uroczyście złożone 26 sierpnia 1956 roku. Było to duchowe zobowiązanie, które wymagało głębokiej realizacji.
W czasie obchodów 300-lecia ogłoszenia Maryi Królową Polski, kapłani i biskupi unieśli Cudowny Obraz wysoko na szczycie jasnogórskim. Wówczas zebrała się tam ponad milionowa rzesza wiernych. Poruszeni ludzie wznosili spontaniczne okrzyki: „Matko, zejdź do nas!” i „Matko, bądź z nami!”. To głębokie pragnienie, aby Matka Boża zeszła z tronu i była obecna w każdej polskiej rodzinie i parafii, stało się bezpośrednią inspiracją do stworzenia kopii. Ponieważ oryginalny wizerunek nie mógł opuścić Jasnej Góry, jedynym sposobem na spełnienie prośby narodu była peregrynacja wiernej kopii.
Papieskie błogosławieństwo i oficjalny początek (1957)
Po powrocie z uwięzienia w listopadzie 1956 roku Prymas Wyszyński zaakceptował ideę Nawiedzenia, widząc w niej „przedłużone ramię Dziewicy Wspomożycielki!”. Ostateczna decyzja o rozpoczęciu dzieła Peregrynacji zapadła 11 kwietnia 1957 roku podczas 45. Konferencji Plenarnej Episkopatu Polski.
W maju 1957 roku Prymas Wyszyński, udając się do Rzymu po kapelusz kardynalski, zabrał ze sobą dwie kopie jasnogórskiego wizerunku. 14 maja 1957 roku papież Pius XII uroczyście pobłogosławił jedną z kopii z przeznaczeniem na peregrynację po parafiach katolickiej Polski. Był to symboliczny akt, który miał stanowić widomy znak łączności Kościoła w Polsce ze Stolicą Świętą.
Uroczyste rozpoczęcie Peregrynacji I etapu nastąpiło 26 sierpnia 1957 roku, w święto Matki Bożej Jasnogórskiej, na szczycie Jasnej Góry. Obraz został symbolicznie zetknięty z oryginałem w geście „duchowego pocałunku”. Następnie 29 sierpnia 1957 roku Wizerunek rozpoczął swoją wędrówkę od archikatedry św. Jana w Warszawie.
Epoka represji: „aresztowanie” i triumf pustej ramy (1966–1972)
Peregrynacja, mająca pierwotnie przygotować wiernych do obchodów Tysiąclecia Chrztu Polski, szybko stała się masową manifestacją wiary. Władze komunistyczne dostrzegły w niej „wrogi akt” wymierzony przeciwko władzy, dążący do rozbicia narodu i przeciwstawiający się narzucanej laicyzacji. Spektakularne tłumy gromadzące się na trasie Nawiedzenia stanowiły zaprzeczenie partyjnej wizji postępującej ateizacji społeczeństwa.
Uwięzienie i konfiskata Obrazu
W 1966 roku, w czasie obchodów Milenium, władze zdecydowały się użyć siły.
- Aresztowanie pod Liksajnami (20 czerwca 1966): Po uroczystościach we Fromborku, samochód wiozący Obraz został zatrzymany przez funkcjonariuszy Milicji Obywatelskiej (MO) pod Liksajnami (pomiędzy Pasłękiem a Ostródą). Mimo protestów Prymasa Wyszyńskiego Obraz został siłą przejęty i odwieziony do archikatedry warszawskiej. Tam umieszczono go w zakrystii, licem do kratowanego okna, co stało się tragicznym symbolem „uwięzienia” Matki Bożej. Wierni jednak gromadzili się na modlitwę do „zakratowanej” Ikony.
- Osadzenie na Jasnej Górze (2 września 1966): Kiedy we wrześniu 1966 roku delegacja z diecezji katowickiej próbowała zabrać Obraz z Warszawy na zaplanowaną trasę, pod Będzinem została zatrzymana przez milicję. Po godzinie oporu, Obraz pod konwojem pięciu samochodów MO został siłą odwieziony na Jasną Górę. Tam przeor klasztoru został poinformowany o decyzji najwyższych władz: Obraz miał pozostać w sanktuarium. Paulinom zagrożono likwidacją klasztoru warszawskiego i powołaniem kleryków do wojska, jeśli spróbują go wypuścić. Przez kolejnych sześć lat posterunki MO dzień i noc pilnowały wyjazdu z Jasnej Góry, kontrolując każdy bagażnik.
Peregrynacja „Pustej Ramy”
W odpowiedzi na aresztowanie, Prymas Wyszyński zdecydował, że Nawiedzenie musi być kontynuowane. Rozpoczął się unikalny w skali światowej etap Peregrynacji Pustej Ramy (nazywanej również peregrynacją symboli). Trasę zamiast wizerunku Matki Bożej przemierzała pusta rama, a także Ewangeliarz i świeca.
Począwszy od diecezji katowickiej we wrześniu 1966 roku, peregrynacja symboli trwała przez sześć lat, aż do 1972 roku. Był to czas ogromnego entuzjazmu, który paradoksalnie umocnił wiarę Polaków i był odczytany jako „poryw wolności” i obrona przed laicyzacją. Ludzie spontanicznie wychodzili na spotkanie Matki Bożej, odczytując brak wizerunku jako jej fizyczne uwięzienie za wolność i wiarę narodu.
Uwolnienie Obrazu (1972)
Odważny i ryzykowny plan przywrócenia Obrazu na trasę Peregrynacji opracował ksiądz Józef Wójcik, wikariusz z Radomia. Uzyskał na to cichą aprobatę kardynała Wyszyńskiego, który przestrzegł go jednocześnie przed poważnymi konsekwencjami.
13 czerwca 1972 roku, po zniesieniu posterunków MO na Jasnej Górze, ks. Wójcik potajemnie wywiózł Obraz i ukrywał go aż do rozpoczęcia Nawiedzenia w diecezji sandomierskiej. 18 czerwca 1972 roku, w Radomiu, kapłani sprytnie włączyli Obraz do procesji, zaskakując wszystkich. Prymas Wyszyński, odwracając się i dyskretnie czyniąc znak Krzyża, zaaprobował „szalony pomysł”. W ten sposób Obraz Nawiedzenia powrócił na szlak.
Fazy peregrynacji: Od jubileuszu do trzeciego nawiedzenia
I i II etap (1957–2024)
Pierwszy, pełny etap Nawiedzenia wszystkich parafii w Polsce trwał 23 lata i zakończył się 12 października 1980 roku. W tym czasie Ikona odwiedziła ponad 8 tysięcy kościołów i kaplic.
Rok po zakończeniu I etapu, w maju 1981 roku, Obraz Nawiedzenia został przyniesiony do ciężko chorego kard. Wyszyńskiego. Prymas cieszył się z tej „wizyty pożegnalnej” i przekazał testament: „Niech ta Wędrówka nadal nie ustaje, a gdy się skończy, niech zacznie się na nowo”.
W odpowiedzi na to życzenie, 3 maja 1985 roku rozpoczęto Drugi Etap Nawiedzenia wszystkich parafii, który miał trwać aż do roku 2024. W trakcie jego trwania miały miejsce również krótsze fazy jak Nawiedzenie stolic biskupich (katedr) w latach 1982–1983.
Trzeci etap: W nadziei z Maryją (2025-…)
Obecnie trwa przygotowanie do Trzeciego Etapu Peregrynacji, który został zainaugurowany symboliczną datą 26 sierpnia 2025 roku, w uroczystość Najświętszej Maryi Panny Częstochowskiej.3
Nowy etap odbywa się pod hasłem „W Nadziei z Maryją”. Peregrynacja faktycznie rozpoczęła się 30 sierpnia 2025 roku w Bazylice Katedralnej w Sosnowcu. Zgodnie z planem Konferencji Episkopatu Polski (KEP), Ikona będzie nawiedzać kolejne diecezje.
Peregrynacja w Diecezji Sosnowieckiej (30 VIII 2025 – 14 VI 2026):
Diecezja Sosnowiecka jest pierwszą, którą odwiedza Obraz w Trzecim Etapie.
- Rozpoczęcie: 30 sierpnia 2025 r. w Bazylice Katedralnej w Sosnowcu.
- Trasa: Odwiedzane są parafie, domy zakonne (np. Dom SZILO w Czeladzi), szpitale (Hospicjum w Sosnowcu) oraz ośrodki Caritas, zgodnie ze szczegółowym harmonogramem.
- Zakończenie: 14 czerwca 2026 roku na Placu Papieskim w Sosnowcu.
Po zakończeniu w Sosnowcu, Obraz Nawiedzenia przejdzie do diecezji rzeszowskiej, a następnie siedleckiej, świdnickiej, drohiczyńskiej i kolejnych.
Peregrynacja światowa: Od oceanu do oceanu
Warto wspomnieć, że istnieje również inna kopia, przyłożona do wizerunku jasnogórskiego, która realizuje misję międzynarodową. Od 2012 roku trwa Peregrynacja „Od Oceanu do Oceanu” w obronie cywilizacji życia i miłości. Ta kopia przebyła już około 220 tysięcy kilometrów, odwiedzając 32 kraje na pięciu kontynentach i stając się symbolem jedności milionów ludzi różnych narodów.
Choć Peregrynacja w Polsce miała dramatyczny wymiar walki z totalitarnym ustrojem, jej duchowe owoce pozostają niezmienne: budowanie żywej wspólnoty Kościoła, umacnianie wiary i dawanie nadziei.